Algemeen

In het recht in het algemeen en onder juristen in het bijzonder geldt van oudsher het adagium: pacta sunt servanda. Deze uitdrukking betekent vertaald: afspraken dienen te worden nagekomen. Het is een van de uitgangspunten van het contractenrecht. Desalniettemin heeft het recht en ook de Nederlandse wetgever gelukkig ingezien dat het onaanvaardbaar en ondoenlijk is om in iedere situatie dit uitgangspunt voorop te laten staan. Het is namelijk aan de orde van de dag dat een desbetreffende overeenkomst weliswaar op het eerste gezicht is overeengekomen, maar achteraf blijkt dat er toch behoefte is om deze overeenkomst aan te tasten en onder de gemaakte afspraken uit te komen. De wet biedt dan ook enkele middelen om dergelijke situaties het hoofd te kunnen bieden. In dit blog zal worden stilgestaan bij twee daarvan, te weten de vernietiging en de ontbinding.

Vernietiging

Het begrip vernietiging is niet een enkelvoudig begrip in die zin dat zij slechts betrekking heeft op één situatie. Het is veeleer een overkoepelend begrip en gronden voor vernietiging kunnen zeer uiteenlopend zijn. Traditioneel bestaan de gronden van bedrog, bedreiging of misbruik van omstandigheden. Overeenkomsten die in een van deze omstandigheden zijn gesloten, zullen achteraf vernietigbaar zijn. Belangrijk hierbij is dat vernietiging een actieve handeling is en niet automatisch intreedt. Degene die een beroep wil doen op de gevolgen daarvan, dient de overeenkomst daadwerkelijk te vernietiging. Indien dit niet gebeurt, blijft de overeenkomst simpelweg bestaan.

Dwaling

In de praktijk zijn echter enkele andere gronden vaker aan de orde en dus relevanter. Gedacht kan worden aan het leerstuk dwaling. Hiervan is sprake indien – kort samengevat – de overeenkomst wordt gesloten op basis van een verkeerde voorstelling van zaken, terwijl deze overeenkomst niet of niet onder dezelfde voorwaarden zou zijn gesloten indien er sprake zou zijn geweest van een juiste voorstelling van zaken. Deze onjuiste voorstelling van zaken dient het gevolg te zijn van hetzij mededelingen van de wederpartij, hetzij het juist ontbreken van mededelingen van de wederpartij, hetzij het door beide partijen miskennen van de juiste voorstelling van zaken. Het voert te ver om de exacte voorwaarden in deze blog de revue te laten passeren. Wel belangrijk om te weten is dat een vernietiging op grond van dwaling niet al te snel aan de orde is. In beginsel dwaalt een partij dan ook voor eigen rekening.

Vernietiging algemene voorwaarden

Een ander veelvoorkomende situatie is de vernietiging van algemene voorwaarden of specifieke bepalingen daaruit. Het gebruik van algemene voorwaarden is inmiddels een ingeburgerd fenomeen, zeker voor zakelijke partijen. Alhoewel de toepasselijkheid en de primaire geldigheid van algemene voorwaarden naar Nederlands recht eenvoudig te bereiken is, geldt dit niet zonder meer voor de vraag of uiteindelijk met succes een beroep op die voorwaarden kan worden gedaan. Een belangrijke voorwaarde voor dit laatste is namelijk in de eerste plaats dat deze voorwaarden uiterlijk voorafgaand of bij het sluiten van de overeenkomst worden overhandigd aan de wederpartij. Tegenwoordig kan dit in veel gevallen ook digitaal. Is van deze terhandstelling geen sprake, dan kan de hele set algemene voorwaarden worden vernietigd. Vernietiging kan daarnaast spelen indien een bepaling wordt aangemerkt als onredelijk bezwarend voor een wederpartij. Ten aanzien van consumenten kan hierbij tevens gebruik worden gemaakt van de zogenoemde zwarte- en grijze lijst, waarop bepalingen zijn opgenomen die volgens de wetgever worden geacht respectievelijk vermoed onredelijk bezwarend te zijn.

Ontbinding

Specifieke gronden voor ontbinding zijn net als bij vernietiging terug te vinden in de wet. Daarnaast kent  de wet een algemene bepaling voor de ontbinding van overeenkomsten waarbij beide partijen verplichtingen hebben. Om een beroep hierop te doen, dient er in de eerste plaats sprake te zijn van een tekortkoming in de nakoming van de overeenkomst. Het voordeel ten opzichte van vernietiging is dat deze tekortkoming van alles kan zijn. Zodra een partij zich niet houdt aan de gemaakte afspraken, kan in beginsel worden gesproken van een tekortkoming. Een belangrijke nuance is echter dat het alsnog nakomen van die afspraken niet blijvend of tijdelijk onmogelijk moet zijn. Is dat wel het geval, dan dient de wederpartij nog een laatste kans te krijgen. Pas als in de daarvoor gestelde termijn de afspraak alsnog niet is nagekomen, kan gesproken worden van een tekortkoming. In beginsel geeft iedere tekortkoming recht op ontbinding. In beginsel, want soms is de reden van de tekortkoming zo gering, dat een ontbinding hier op zijn plaats is. Voordeel voor de ontbindende partij is wel dat dit laatste door de wederpartij betoogd en aangetoond moet worden (zie hierover dit blog).

Verschillen

Alhoewel vernietiging en ontbinding uiteindelijk ertoe kunnen leiden dat de overeenkomst van tafel gaat, doen zij dit via verschillende wegen. Belangrijk hierbij is dat aan de vernietiging terugwerkende kracht toekomt. Dit betekent dat na de vernietiging de overeenkomst nooit heeft bestaan. Hierdoor zijn alle afspraken die al zijn nagekomen tot het moment van vernietiging, zonder rechtsgrond nagekomen. Heeft men bijvoorbeeld betalingen verricht, dan is dit zonder rechtsgrond en moet het worden terugbetaald. Heeft men goederen in eigendom overgedragen, dan is dit zonder rechtsgrond gebeurd en is het eigendom nooit overgegaan op de ander. Ontbinding kent echter geen terugwerkende kracht, waardoor alle nakomingen tot aan het moment van ontbinding geldig hebben plaatsgevonden. In plaats daarvan ontstaan na de ontbinding zogenoemde ongedaanmakingsverplichtingen. Door deze na te komen wordt de situatie zoveel mogelijk hersteld naar het moment zonder de ontbonden overeenkomst.

Een ander belangrijk verschil ligt in de wijze waarop je vernietigt of ontbindt. Een overeenkomst kan worden vernietigd door een verklaring daaromtrent te richten aan de wederpartij. Deze verklaring is vormvrij en hoeft dus niet schriftelijk te zijn. Met het oog op de eventuele noodzaak van bewijslevering is het uiteraard wel aan te raden dit altijd schriftelijk, bij voorkeer met een aangetekende brief, te doen. Een ontbinding heeft daarentegen enkel werking indien deze schriftelijk wordt medegedeeld. Van vormvrijheid is dus geen sprake. Ten slotte gelden bij vernietigingsgronden vaak kortere termijnen van slechts drie jaar, terwijl dat bij ontbinding in de regel vijf jaar is.

Conclusie

Alhoewel je met vernietiging en ontbinding op dezelfde locatie kan uitkomen, is het pad daarnaartoe anders. In bepaalde situaties kan het zelfs strategisch voordeliger zijn om te kiezen voor het een of juist het ander. Mocht u problemen of vragen hebben rondom de vernietiging of ontbinden van overeenkomsten, aarzel dan niet op contact op te nemen met Arsen Mukuchian van ons kantoor.